SCHIEBROEK - Dezer dagen stonden de kranten er vol van: de wetenschap heeft het bestaan van een goddelijk deeltje ontdekt. Volgens Mari Vrijhof is er niets nieuws aan deze ontdekking: de gnostici beweren dat al eeuwen.
In zijn lezing 'De kennis van het hart' voor de Melanchthon Cultuurkring deze week legde Vrijhof het verband tussen Boeddha, Plato, Jezus, en het goddelijke deeltje. Het verlossing van de mens ligt in het vrijmaken van de geestelijke kracht.
De grotallegorie van Plato heeft volgens de gnostici, zo legt Vrijhof uit, hetzelfde thema als het traditionele kerstverhaal: in beide gevallen gaat het om een geestelijke geboorte. Bij Plato heeft deze geboorte de vorm van de tocht omhoog naar het licht. Het Kerstverhaal uit het Evangelie van Lukas gaat ook over de geboorte van het goddelijke. De kerststal is daarbij synoniem aan de grot van Plato. Jezus wordt in het verhaal geboren te midden van de dieren, omdat de mens de opdracht heeft zijn dierlijke natuur te boven te komen.
Vrijhof meent dat er een nieuwe tijd aanbreekt in het bewustzijn van de mens. Daarin is ruimte voor het gedachtegoed van de gnostici - eeuwenlang werden zij als ketters beschouwd. "Sporen van de gnostiek komen letterlijk en figuurlijk onder het stof vandaan."
In 1945 is in Egypte bij Nag Hamadi een verzameling gnostische geschriften gevonden, zoals het Evangelie van Thomas en het Evangelie der waarheid. Het Thomas Evangelie bevat een groot aantal uitspraken die toegeschreven worden aan Jezus. Zoals deze uitspraak: 'Ieder die de betekenis van deze woorden vindt, zal de dood niet smaken.' Volgens Vrijhof past deze uitspraak uitstekend in de ideeën van de gnostici. "De gnostici zien mensen als eeuwigheidwezens, kijkend over de dood heen. De mens draagt iets van het volmaakte met zich mee. Gnosis is de volmaakte kennis. Daarom spreekt Valentinus in zijn Evangelie der Waarheid ook over de 'kinderen van de kennis van het hart'."
De gnostische traditie was ook bekend bij filosofen als Hegel en bij de Neoplatonisten. Ook in de kunst zijn gnostische elementen te herkennen, stelt Vrijhof. Zo ziet hij verwantschap tussen het schilderij 'De bevrijding van Petrus' door Rafaël, te zien in het Vaticaans Museum in Rome, en de grotallegorie van Plato. In Rafaëls 'Verheerlijking op de berg' wijst Vrijhof op de symboliek van het pentagram: "De ziel die in de mens ontwaakt."
Veel symbolen zijn ooit overgenomen door mensen maar worden na verloop van tijd niet meer als symbool begrepen. Vrijhof denkt daarbij aan de tonsuur bij monniken. Dat zit op de plek waar zich ook het zevende -goddelijke - chakra bevindt: "daar waar het goddelijk licht bij de mens kan binnenkomen."
Gnostici zijn van alle tijden en komen volgens Vrijhof in alle godsdiensten voor. "Er zijn altijd wegen van verbinding geweest; de hemel heeft altijd afgezanten gestuurd." Hij ziet Boeddha en Plato als voorbeelden hiervan, maar ook de Romeinse keizer Marcus Aurelius, de Renaissance-schilder Rafaël, de wetenschapper Giordano Bruno die om zijn heidense ideeën op de brandstapel eindigde, en de moderne schilder Salvador Dali. "De gnostici zijn vaak ketters genoemd. Maar uiteindelijk zijn ze allemaal tot dezelfde bron te herleiden. Het zijn de kinderen van de kennis van het hart."