Pokeren met andermans bakstenen

Onze Nederlandse grondwet stelt: “Bevordering van voldoende woongelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.” Vrij vertaald, de overheid heeft er voor te zorgen dat vraag en aanbod naar woonruimte in evenwicht is. Tot halverwege de jaren 80 woonde zo’n 30% van de Nederlanders in huizen die het bezit waren van woningbouwcoöperaties. De woningwet (artikel 70C) zegt hierover: “De toegelaten instellingen huisvesten bij voorrang personen die door hun inkomen of door andere omstandigheden moeilijkheden ondervinden bij het vinden van hun passende huisvesting. Bij het in gebruik geven van door hen beheerde woningen met een verhoudingsgewijs lage huurprijs geven zij zo veel mogelijk voorrang aan woning-zoekenden die, gelet op hun inkomen, in het bijzonder op die woningen zijn aangewezen.” Even verderop in hetzelfde artikel, wordt aangegeven dat bovenstaande instellingen zich hebben te houden aan de regels die de overheid op dit gebied voorschrijft.

Geen van de toezichthouders greep in. De Raad van Commissarissen niet. Het Centraal Fonds Volkshuisvesting niet. Het Ministerie WWI niet. Komt deze financiële crises die zonder hulp van derden tot een faillissement leidt, dan als een donderslag bij heldere hemel? Volgens mij niet.

1. De voormalig directeur Erik Staal verdiende een half miljoen per jaar. En er waren nog vier collega’s die boven de Balkenende-norm zaten. Het is heel simpel. Een onderneming die er niet is om winst te maken, maar een algemeen nut dient, betaalt niet meer dan de Balkende-norm. Doet men dat wel, dan duidt dat m.i. op een cultuur die niet inhoud dat alle betrokken zich optimaal inzetten om “andermans bakstenen” zo goed en tegen zo laag mogelijke kosten, te beheren.

2. Vestia is geen lid van de brancheorganisatie. Voor toezichthouders moet dit een oranje licht zijn. Of de brancheorganisatie werkt niet, of er is wat loos bij Vestia.

3. De realisatie van woontoren Weena, midden in Rotterdam. Wie denkt dat dit nog enigszins te maken heeft met sociale woningbouw moet maar eens kijken opwww.weenatoren.nl

Iedereen die op enige wijze verantwoordelijkheid droeg voor deze organisatie en meende dat er geen tekenen waren die wezen op mogelijk wanbeleid, het nemen van vele grote risico’s of het niet zorgvuldig omgaan met maatschappelijke kapitaal, heeft als een struisvogel zijn kop in het zand gestoken. Hoe is dit te verklaren?

In 1995 werden de coöperaties op grotere afstand van de overheid geplaatst. Via de kapitaalmarkt moeten zij zelf aan hun geld komen. En zij moeten hun eigen toezicht regelen. De huidige regering is nog altijd vol lof over het marktdenken. Men is blind voor het markt falen. In feite komt het hier op neer; de winst die gemaakt kan worden uit het leveren van diensten die maatschappelijk van groot belang zijn die mogen in particuliere zakken worden gestoken. (Extreem hoge salarissen, banken.) Maar op het moment dat het mis gaat en het verlies genomen moet worden, dan is dat ineens een maatschappelijke taak. (Zie ook de bankencrises.)

De overheid houdt toezicht op het Centraal Fonds Volkshuisvesting en het Waarborgfonds Sociale Woningbouw. Maar grijpt tot op heden niet in als deze instanties hun toezicht-houdende taken niet goed vervullen.

Ja, de fondsen hebben gewaarschuwd: “Geen speculatieve derivatenposities innemen.”. Maar als een coöperatie dat wel doet, zijn er geen consequenties. De Stichting Visitatie Woningcorporaties is door oud directeur van Vestia botweg de deur gewezen. Er volgden geen sancties. Vestia kon zonder consequenties uit de brancheorganisatie Aedes stappen. En het bijna failliet gaan in 2008 van Vestia (als gevolg van risicovolle financiële constructies!), heeft niet geleid tot een betere controle.

De Raad van Commissarissen greep ook niet in. De situatie rond de derivaten was bekend en de accountant kreeg ook de opdracht dit te onderzoeken. Die concludeerde echter dat er geen risico’s waren. (Vestia stelde pas risico te lopen bij een rente onder de 3% en KPMG sloot zich hierbij aan.) Hoe dit mogelijk is, zal nog nader onderzocht moeten worden. Maar ook de andere aanwijzingen die er op wezen dat Vestia niet voldoende zorgvuldig bezig was, werden getolereerd. De hoge salarissen en de voorliefde voor grote projecten, zijn helaas geen uitzondering meer in coöperatieland. De beide fondsen zwegen. In de wetenschap is al lang bekend dat groepsbesluiten en groepscontrole naast voordelen ook risico’s met zich meebrengen. Zo zal degene met het minderheidsstandpunt sterk in zijn of haar schoenen moeten staan om dit standpunt in een vergadering te verdedigen. Of dit afdoende duidelijk maakt waarom men verder geen kritische vragen durfde te stellen?

Oud directeur van woningbouwvereniging Woonbron in Rotterdam (ja, die met een verlies van 44 miljoen Euro met het schip SS Roterdam) mag op televisie zijn mening geven. “Fouten maken mag.” Ja, dat is gemakkelijk gezegd wanneer je met andermans geld gokt. Meer begrip heb ik voor zijn waarschuwing dat wanneer alle betrokken instanties zich terugtrekken naar hun kerntaken, je het risico loopt dat mensen tussen wal en schip belanden. Ik denk alleen dat het mogelijk moet zijn voor een woningcorporatie om wel haar maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen zonder onverantwoorde risico’s te gaan nemen. Dus wel aan de bel trekken bij de gemeente wanneer een huurder een betalingsachterstand van drie maanden heeft, wel maatschappelijk werk inschakelen bij buurtoverlast. Wel zorgen voor voldoende goedkope woningen. Maar niet voor bank spelen, geen commerciële projectontwikkelaar zijn, geen risicovolle projecten aan gaan. Opvallend ook is zijn pleidooi om te stoppen met de steeds verdergaande schaalvergroting. Groter is niet automatisch beter, al was dat wel jarenlang het credo.

Het is nu wel te hopen dat de vijf organisaties die Vestia nu de helpende hand willen bieden, hier zelf niet aan onderdoor gaan. Het is immers helemaal niet helder of andere coöperaties niet net zo goed te veel risico’s hebben genomen met hun financiële constructies. Of risicovolle projecten. (Denk bijv. aan Rochdale en de universiteitscampus in Maastricht.)

Uiteindelijk betalen de huurders betalen toch de rekening. Blunderende verenigingen hebben minder geld voor onderhoud, nieuwbouw en investeringen in achterstandswijken. En de huren zullen eerder tot het maximum stijgen. Daarnaast worden de risico’s voor de gemeenten ook duidelijker. Als het Waarborgfonds in de problemen komt, zal dat fonds bij de overheid en de gemeenten aankloppen.

Wat zijn in dat kader de risico’s voor de gemeente Eemnes? Immers één van de vijf organisaties die Vestia nu de helpende hand gaat bieden is De Alliantie, ook actief in Eemnes met 800 woningen. 

Een panklare oplossing heb ik niet. Hierbij wel een aantal suggesties:

1. Er komen strengere regels t.a.v. de financiering van het kapitaal van woningbouwverenigingen. Daarnaast komen er regels die het onmogelijk maken dat een woningcorporatie nog langer investeert in zaken die veel te ver af staan van hun kerntaken. De beide fondsen gaan hier op controleren en grijpen in wanneer de regels worden overtreden. De minister van Binnenlandse Zaken grijpt in wanneer de fondsen hun plichten verwaarlozen.

2. Gemeenten krijgen het recht te bepalen wat voor soort woningen de coöperatie bouwt.

3. Alle salarissen in deze sector worden gemaximaliseerd tot de Balkenende-norm.

4. Onderzocht moet worden in hoeverre de diverse accountantskantoren verwijtbaar geblunderd hebben in hun controlerende rol. (Dit onderzoek mag breder dan alleen de mistanden in deze sector, zo heeft de VEB een zaak aangespannen tegen de accountant die betrokken was bij de fraudezaak Ahold.)

5. Er moet een verbod komen op de levering van banken van risicovolle producten als derivaten aan non-profit organisaties die uit maatschappelijk geld worden betaald.

Dit artikel is voor het laatst aangepast op: 13 februari 2012